Nereden nereye: Atatürk Kültür Merkezi

25 Kasım 2021 - 12:35

Türkiye Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB), vaktinde “1. Derece Kentsel Sit Alanı”nın parçası ve “1. Grup Tescilli Kültür Varlığı” olarak onaylanan Atatürk Kültür Merkezi’yle ilgili söz konusu tescilin kaldırılması talebine karşılık dile getirdiği itirazda mekânın sahip olduğu değerleri “belge”, “kimlik”, “mimari”, “işlevsel ve ekonomik”, “süreklilik”, “anı” ve “özgünlük” şeklinde sıralıyordu. Atatürk Kültür Merkezi olmadan önce adı “İstanbul Kültür Sarayı”ydı ve bu da bir itiraz nedeni olmuştu. Temelinin atıldığı 1946 yılından bugüne, taşıdığı işlevlerden simgelediği değerlere hep bir tartışmanın parçası oldu.

İstanbul’un her daim önde gelen kamusal kültür mekânlarından biri olan bu önemli yapının yetmiş beş yılı, kısa kısa:

29 Mayıs 1946

“Opera Binası” olarak İstanbul Belediyesi tarafından yapımına başlanır. Fransız mimar Auguste Perret’den öneriler alındığı bilinmektedir. Proje, mimarlar Feridun Kip ve Rükneddin Güney’e aittir.

Haziran 1956

Belediyenin gücü yetmeyince bina, Bayındırlık Bakanlığı’na devredilir. Başta bir opera binası olarak kurgulanmasına rağmen daha çeşitli kültür etkinliklerine de ev sahipliği yapabilmesi adına bir kültür kompleksi olması kri benimsenir. Projenin müellif mimarı ve kontrol amiri Doç. Dr. Mimar Hayati Tabanlıoğlu’dur. 1950’de İTÜ Mimarlık Fakültesi’nden mezun olan Hayati Tabanlıoğlu, 1950-1956 yılları arasında Almanya ve İsviçre’de bulundu, Zürih Federal Teknoloji Enstitüsünde çalıştı.

12 Nisan 1969

Opera binası olarak inşa edilmesi fikriyle yola çıkılan ancak yolda işlevi değişen mekân, “İstanbul Kültür Sarayı” adıyla açılır.

27 Kasım 1970

Yapımı yirmi üç yıla yayılan İstanbul Kültür Sarayı, 27 Kasım gecesi sahneye konan Arthur Miller’ın Cadı Kazanı oyunu sırasında çıkan yangınla kısa sürede kül olur. 28 Kasım’da Yeni Gazete’de yayımlanan haberde yangının piyes esnasında projektörlerin patlamasından çıktığı iddiasına yer verilir. “Başka bir iddiaya göre de yangın temsil sırasında sahnede oyun gereği yükselen alevlerin dekor ve perdeyi tutuşturması sonunda meydana gelmiş ise de gerçek sebebi hakkında henüz kesin bir şey bilinmemektedir” diye yazar Yeni Gazete. Yangında can kaybı ya da yaralanan olmaz ancak IV. Murad oyunu için Topkapı Sarayı’ndan getirilen Sultan IV. Murad’ın kaftanı, kılıcı, entarisi, Kösem Sultan’a gönderdiği bir ferman, onu resmeden bir tablo ve kıymetli bir Kur’an-ı Kerim yanarak yok olur, Bağdat Seferi’nde giydiği zırhı hasar görür.

Bir zamanlar AKM (Fotoğraf: Salt Arşiv)

1973

Binanın onarımına başlanır. İşin başında yine projenin mimarı Hayati Tabanlıoğlu vardır.

Ekim 1978

Yeni adıyla Atatürk Kültür Merkezi, Adnan Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu ile açılır. “Atatürk Kültür Merkezi’nin Halka Yeniden Açılışı” adıyla lanse edilen açılış şöleni kapsamında 12 gün boyunca etkinlikler düzenlenir.

1 Kasım 1999

Atatürk Kültür Merkezi, İstanbul 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından “1. Derece Kentsel Sit Alanı”nın parçası ve “1. Grup Tescilli Kültür Varlığı” olarak onaylanır.

Ağustos 2005

Dönemin Kültür ve Turizm Bakanı Atilla Koç’un AKM’nin yıkılması gerektiğine dair beyanları çeşitli yayınlarda yer alır.

14 Şubat 2007

Kültür Bakanlığı, İstanbul 2 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’na başvurarak Atatürk Kültür Merkezi’nin tescil kararının iptalini ister.

21 Şubat 2007

TMMOB, Atatürk Kültür Merkezi’yle ilgili tescilin kaldırılması başvurusuna itiraz eder: “2010 Avrupa Kültür Başkenti hazırlığında olan dünya metropolü İstanbul’un Cumhuriyet Dönemi mimarisinin önemli yapıtlarından ve aynı zamanda Taksim Meydanı’nın simgesel yapılarından biri olan Atatürk Kültür Merkezi binasının, 1999 yılında Kültür Bakanlığı İstanbul 1 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu tarafından tescil edilmesine karşın, alınan tescil kararının kaldırılması önerisinin 2006 yılında yine Kültür Bakanlığı tarafından gündeme getirilmesini talihsizlik olarak değerlendiriyoruz.

Mayıs 2007

“İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Hakkında Yasa Tasarısı” kapsamında AKM’nin yıkılarak yerine yenisinin yapılması talebi TBMM Millî Eğitim Kültür Gençlik ve Spor Komisyonu’nda kabul edilir.

Mayıs 2008

AKM’nin yıkılması kararı kamuoyunda tepkiye neden olur ve “İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Hakkında Yasa Tasarısı” kapsamından çıkarılır. Bu dönemde AKM yenileme projeleri onaylanır.

31 Mayıs 2008

İstanbul Kültür Sanat Vakfı tarafından düzenlenen geleneksel İstanbul Tiyatro Festivali kapsamında Danimarkalı topluluk Hotel Pro Forma tarafından sahneye konulan Operation: Orfeo operası, Atatürk Kültür Merkezi’nde sahnelenen son eser olur.

2012

Sabancı grubunun AKM’nin restorasyonu için 30 milyon TL bağışta bulunacağı, dönemin Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay ile Sabancı Holding Yönetim Kurulu Başkanı Güler Sabancı arasında basın önünde imzalanan protokolle resmiyet kazanır. AKM’nin restorasyon çalışmaları için Hayati Tabanlıoğlu’nun oğlu Murat Tabanlıoğlu (Tabanlıoğlu Mimarlık) görevlendirilir.

Mayıs 2013

İTÜ İnşaat Fakültesi’nin yaptığı incelemeye göre tahribat sanılandan fazladır. Restorasyon çalışmaları durdurulur.

Haziran 2013

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, AKM’ye dair yaptığı açıklamada mekânın depreme dayanıklı olmadığını belirterek, “Barok mimariyle bütünlük arz edecek şekilde buraya dev bir opera binası yapalım. Türkiye’de opera binamız yok. Bir ilkin adımını atmak istiyoruz” der.

6 Kasım 2017

“Yeni AKM projesi” tanıtımı Haliç Kongre Merkezi’nde yapılır. Hayati Tabanlıoğlu’nun oğlu Murat Tabanlıoğlu’nun ilk konuşmayı yaptığı tanıtımda Cumhurbaşkanı ve AKP Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, “AKM’yi inşallah 2019 ilk çeyreğinde, Murat Bey’den sözünü aldım, bitireceğiz. Zaten mermerlerine varıncaya kadar her şeyleri sundular. Beraberce bakanımla birlikte şu uygundur, şu değildir diyerek hazırlıklarını yaptık” açıklamasını yapar.

7 Kasım 2017

Yeni AKM projesinin tanıtımının ertesinde TMMOB İstanbul Şubesi bir toplantı düzenler. Toplantıda binanın bilerek bakımsız bırakılması ve karakol olarak kullanılmasıyla ilgili sayısız suç duyurusunda bulunulduğundan AKM’nin bir kültürel miras olduğu için yıkılamayacağına kadar pek çok konunun altı çizilir.

Şubat 2018

Yıkım için AKM’ye ilk kazma vurulur.

10 Şubat 2019

Yeni AKM’nin temeli atılır.

29 Ekim 2021

Yeni Atatürk Kültür Merkezi, Cumhuriyetin 98. yıl dönümünde hizmete açılır. 95 bin metrekare kapalı alana sahip olan yeni bina beş bloktan oluşuyor. Mekânda 2 bin 40 kişi kapasiteli opera salonu, 802 kişilik tiyatro salonu, sergi salonları, kütüphane, o sler, yanı sıra restoran ve kafeler bulunuyor.

AKM
Atatürk Kültür Merkezi
Yeni AKM
Kültür Sanat
Mimari
Hayati Tabanlıoğlu
Murat Tabanlıoğlu
İstanbul
Beyoğlu
Taksim
Taksim Meydanı
TMMOB
Tiyatro
Opera
Sayı 008

BENZER

Mevsimin getirdiği umut ve sevinci, geleceğe dönük belirsizlik bir nebze örseliyor olsa da dışarıda güneş yüzünü gösterdikçe güzel günlerin geleceğine dair inancımız da artıyor.
Türkiye sinemasının emektarlarından; gazeteci, yazar ve arşivci Agâh Özgüç, geçtiğimiz nisan ayında aramızdan ayrıldı. İST için de ilgiyle takip edilen yazılar kaleme alan sevgili Agâh Özgüç’ün değerini ve önemini dostu Ali Can Sekmeç’in kaleminden okuyor ve onu bir kez daha saygıyla anıyoruz.
Kıdemli gazeteci Zafer Arapkirli, lise yıllarında "Burhan Pazarlama"yı taklit ederek müthiş hasılat yaptığı dört günlük işportacılık deneyimini yazdı. Onlarca yıl boyunca İstanbul vapurlarında satış yapan, teknikleri dillere destan olan ve efsaneleşerek İstanbul’un simgelerinden biri haline gelen, mart ayında kaybettiğimiz Burhan Demircan‘ın anısına saygıyla...